معروفترین ماهی سیاه!
به گزارش ایسنا، عنوان روز ملی ادبیات کودک و نوجوان در تقویم رسمی کشور 27 تیرماه است. به همین مناسبت به سراغ کتاب های معروف ادبیات کودک و نوجوان ایران می رویم و آن ها را بررسی می کنیم.
«ماهی سیاه کوچولو» داستان ماهی کوچولویی است که برای دیدن دریا عشق را به خطر می اندازد و سفری طولانی از تجربیات مختلف را برای رسیدن به رهایی آغاز می کند. صمد برنگی این داستان را در زمستان 1346 تکمیل کرد و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان آن را در سال 1347 با تصویرگری فرشید موغلی منتشر کرد.
برنگی اما از انتشار نخستین کتاب «ماهی سیاه کوچولو» در قالبی فاخر و گران قیمت ابراز تاسف کرد و وجدانش او را عذاب داد. هزینه کل کتاب بیش از 20 ریال بود. او در نامه ای به دو تن از شاگردانش نوشت: «من با دادن داستانم به این ناشر کار اشتباهی کردم. درست است که حدود 1200-1300 تومان به من می دهند، اما مطمئنم که بر خلاف داستان های دیگر من به دست بچه هایی که شما می شناسید و می دانم چقدر زندگی می کنند نمی رسد. فکر می کنم ناشر را مجبور می کنم که یک نسخه ارزان مثلاً با قیمت 15 تا 20 ریال بسازد.
کتاب ماهی سیاه کوچولو محدود به گروه سنی خاصی نیست و هم برای بزرگسالان و هم برای کودکان جذاب است. در سال های قبل از انقلاب به عنوان یک داستان ضد حکومتی مطرح شد و بسیاری ماهی سیاه کوچولو را نمادی از نسل جوان انقلابی و روشنفکر می دانستند. حتی از آن به عنوان “بیانیه و مانیفست غیر رسمی سازمان چریکهای وفادار مردم ایران” یاد شده است. اما لیلی امیرارمند، مدیر وقت کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان معتقد بود که ماهی سیاه کوچولو فقط یک داستان کودکانه است و معنای سیاسی ندارد.
البته محمدهادی محمدی، پژوهشگر ادبیات کودک و نوجوان می گوید: این کتاب وقتی به مرکز رسید، یک متن خام بود، افرادی مانند م. آزاد و طاهباز به آن چفت می زنند. یعنی ویرایش می کنند تا زبان و روایت را تمیزتر کنند. نتیجه یک ماهی سیاه کوچک است. کتابی که شاید بیشترین تأثیر اجتماعی را در دگرگونی ذهن جوانان انقلابی غیر مذهبی و حتی مذهبی که سنت گرا نبودند، داشته است.
کاوه گوهرین درباره این کتاب نیز گفت: نویسنده در این داستان از تمام ویژگی های افسانه اعم از زبان، تکنیک، شخصیت های حیوانی و نحوه بیان داستان در یکی از سیاه ترین دوران سیاسی و فرهنگی ایران استفاده می کند که در آن دوران. اثری نمادین و نمادین خلق کرد.بودن بیشتر یک تمثیل است تا یک افسانه زیرا این داستان به افق هایی غیر از پوسته اصلی داستان می نگرد.
جمال میرصادقی می گوید: همین یک اثر کافی است تا صمد برنگی را نویسنده ای بزرگ بدانیم. نویسنده ای که در ذهن می ماند. اما منصور یاکوتی معتقد است: ماهی سیاه تکفلزی است. او با بی توجهی به توصیه های دلسوزانه دوستانش به دریا می رود و طعمه شاه ماهی می شود: «اگر روی آب می روی، مراقب شاه ماهی باش که امروز حواسش به کسی نیست.» او معتقد است: داستان ماهی سیاه کوچولو. روحیه تنهایی را در بچه ها تقویت می کند و صمد بی آنکه بخواهد در این دنیای پر هرج و مرج و پر از ترس و خطر که در هر قدمی آن دامی است و همه جا کانون دسیسه و کینه توزی است. بچه ها به تنهایی در مسیر سخت زندگی قدم بزنند و بالاخره مثل ماهی سیاه کوچولو طعمه مرغ های ماهی خوار شوند!
محمدهادی محمدی در عین حال می گوید: اگر نقش این تعابیر و بت سازی را از این کتاب حذف کنیم، می توان گفت داستان ماهی سیاه کوچولو یک داستان معمولی است. نه از نظر بستر زبانی و نه از نظر بافت روایی و چینش عناصر روایی، اثر استثنایی نیست. اما این اثر تا دوران انقلاب در ایران جایگاه ویژه ای پیدا کرد و آثار کمتری به آن جا رسید. با تاکید بر اینکه تا دوران پیروزی انقلاب، نقش ماهی سیاه کوچولو مورد تحسین و گاه حتی خدایی بود. اما از دهه 1960، هر چه به امروز نزدیک می شویم، ماهی سیاه کوچولو در دو جبهه انکار و تایید پیشروی کرده است. حالا مردم را می بینم که ماهی سیاه کوچولو را کتک می زنند و می گویند این کتاب زندگی ما را خراب کرد. اگرچه ماهی سیاه کوچولو اثری تمثیلی است، اما هیچ چیز متمادی در آن وجود ندارد. اگر شاه ماهی، ماهی سیاه کوچولو را ببلعد و او از خنجر خود برای رهایی خود استفاده کند، از قوانین طبیعت دور نیست.
ماهی سیاه کوچولو به زبان های زیادی ترجمه شده است و از آن دسته کتاب هایی است که نمی توان آن را دقیقاً شمارش کرد، اما بارها تجدید چاپ شده و توسط ناشران زیادی منتشر شده است. ماهی سیاه کوچولو پس از انتشار توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بارها توسط ناشران دیگر منتشر و تجدید چاپ شده است. ناشران شامل: احتشم، مهر دامون، جامه دران، حباب، ژکان، یار دوباستانی، ادیبان، گنجینه دانش نوین، انتشارات سیب سهره، ییلاق قلم، نودا، عطار کاج، اختر، دیباچه، نظر، نظام الملک، چاپ اول، پنگوین، و گیوا
گفته می شود برای این کتاب «ماهی سیاه کوچولو» در سال 1347 به عنوان کتاب کودک برگزیده شد و علاوه بر آن جایزه ششمین نمایشگاه کتاب کودک در بولونیای ایتالیا و دیپلم افتخار دو ساله براتیسلاوا را دریافت کرد. چکسلواکی برای کتاب های مصور کودکان در سال 1969.
انتهای پیام